Chagatay uyghur dili uzre mupessel bayan

chagatay uyghur dili uzre mupessel bayan?

Chagatay uyghur dili uzre mupessel bayan
Publisher: Shinjiang Halk Neshriyati
Publication date: 2004
ISBN: 7-105-06169-3
Number of pages: 622
language: Chagatay Uyghur
Format / Quality: pdf/good
Size: 50mb

Uygurca (ئۇيغۇرچه Uyghurche, veya ئۇيغۇر تىلى Uyghur tili), Uygurlar tarafından konuşulan, Türk dillerinden Uygur grubudur.

Uygur Dili

Uygur Türkçesi tarihte Türk milletinin kültürünün gelişmesinde önem rol oynamıştır. Çağdaş Uygur Türkçesi de Eski Uygurcanın devamıdır. Uygur Türkçesi Türk dilinin gelişmesinde bir dönüm noktasıdır. Çünkü Uygur Türkçesi müstesna olmak üzere bugünkü Türk lehçeleri için bir ana dil mahiyetindedir. Bugünkü lehçeler, Türk dilinin gelişme kanunları bakımından, Uygur Türkçesi devrinden ayrılmışlardır. Bu gün ayrı ayrı lehçelerin özellikleri gibi görünen teferruat, Uygur Türkçesi devrinde bir dil içinde ve o dilin tam hukuklu unsurları halinde yaşamakta idiler. Bunun tespiti Uygur Türkçesinin, Türk dilinin gelişmesinin tarihi ve bu gelişmenin yol ve kanunlarını tayin için de ne kadar mühim bir yer tuttuğunu göstermeğe kâfidir.

Türk dili Türk milleti kadar yaşlı bir teşekküldür. En eski Türk dilinin nasıl olduğunu şimdiden katiyetle söyleyememekle beraber, bugün elimizde bir müspet netice olarak şunu söyleyebiliriz. Türk dilinin tarihî devirlerine giden yol Uygur Türkçesi devri üzerinden gidecek ve onun araştırılması da bu devrin bize gösterebildiği yollardan istifade edecektir.

Uygur Türkçesinin tasnifine gelince, XIX. yüzyılın başlarından son yıllara kadar yirmiden çok tasnif denemesi yapılmıştır. Bunların içinde en önemlileri Radloff’un, Ramstedt’in ve Samoyloviç’in tasnif denemeleridir.

Türk dil biliminin kurucusu Wilhelm Radloff’un “Kuzey Türk Dillerinin Ses Bilgisi” adlı eserinde yayımlanan ve “Türk lehçelerinin ses özelliklerine göre tasnifi” adını taşıyan denemesi, daha önceki tasnif denemelerine bakarak, çok daha bilimsel ve ayrıntılıdır. Radloff Türk lehçelerini dört gruba ayırmıştır:

I. Doğu Diyalektleri:

1. Asıl Altay diyalektleri (Altay, Teleüt),
2. Baraba diyalekti,
3. Kuzey Altay diyalektleri (Lebed, Şor),
4. Abakan diyalektleri (Sagay, Koybal, Kaç, Yüs ve Kızıl, Küerik (Çolım), Soyon, Karagas, Uygur);

II. Batı Diyalektleri:

1. Kırgız diyalektleri (Kara-Kırgız, Kazak-Kırgız, Kara-Kalpak),
2. İrtiş diyalektleri,
3. Başkurt diyalekti,
4. Volvo ya da Kuzey Rusya diyalektleri (Mişer, Kama, Simbir, Kazan, Belebey, Kasım);

III. Orta Asya Diyalektleri:

1. Tarançi, Kumul, Aksu, Kâşgar; Çağatay diyalektleri (Kuzey Sart, Hokant, Zerefşan, Buhara, Hive).

IV. Güney diyalektleri:

1. Türkmen,
2. Azerbaycan,
3. Kafkasya diyalektleri,
4. Anadolu diyalektleri,
5. Kırım diyalekti,
6. Osmanlı diyalekti.

Radloff’un bu tasnifi, görüldüğü gibi, sadece dilleri değil, diyalektleri de içine alması bakımından çok ayrıntılı bir tasnif denemesidir.

Radloff’tan sonraki en önemli tasnif denemesi ünlü Mongolist ve Altayist Ramstedt yapmıştır. Ramstedt tek heceli sözlerin sonundaki ¥durumu, Eski Türkçedeki /d/ foneminin korunması ya da /z/ ve /y/ seslerine gelişmesi, söz başındaki /t/ sesinin durumu gibi ölçütlere göre Türk lehçelerini şöyle tasnif etmiştir:

I. Çuvaş dili (ta? > tu “dağ”)

II. Yakut Dili (ta? > tıa “orman”)

III. Kuzey Grubu:

1. d- alt grubu (ta? > ta?): Uranhay, Soyot; Karagas
2. z- alt grubu: Koybal, Şor; Çolım
3. y- alt grubu (ta? > to: ya da tu:): Barada; Altay (Altay Kalmıkları, Teleüt, Lebed, Kumandı)
IV. Doğu Grubu (d > y, ta? > ta?): Sart (Buhara, Hive); Doğu Türkistan (Yarkent, Kaşgar, Turfan, Hami, Tarançi, Çağatay)

V. Batı Grubu (ta? > taw, d > y): Kırgız, Kazak, Kara-Kalpak, Nogay, Kumuk, Karaçay, Balkar, Karaim, Volga diyalektleri (Tatar, Mişer), Başkurt.

VI. Güney Grubu (ta? > da?, da:, d > y): Türkmen (Türkmenistan, Stavropol), Türk ya da Osmanlı.

Ramstedt’in tasnifi, kullandığı ölçütlerin az olmasına rağmen, görüldüğü gibi, oldukça ayrıntılı ve gerçeğe yakındır.

Yine önemli tasniflerden biri olan Samoyloviç’in tasnifidir. O Türk lehçelerini altı gruba ayırmıştır. Tasnifinde Yeni Uygur Türkçesini ta?liq- grubu (Çağatay, Güney-Doğu)’na dâhil etmiştir. Bu grubun özellikleri şunlardır:

1. Z (toquz),
2. d > y (adaq > ayaq),
3. bol-,
4. -a? > aw (ta? > taw).
5. -ı? > -ıq (ta?lı? > ta?lıq),
6. -?an (qal?an). Eski yazı dillerinden Çağataycayı da bu gruba dâhil etmiştir.
Modern Türk dil ve lehçelerinin bugüne kadar yapılmış tasnif denemelerinden yola çıkarak Türk lehçelerini 12 gruba ayırmıştır: Yeni Uygurca ile Özbekçeyi ta?liq veya Çağatay grubuna dahil etmiştir

files.uz
hotfile
mirror
Password: no

https://www.turklib.com/


Leave a Comment

Translate »